Baza wiedzy

Skarga pauliańska

W trakcie czynności windykacyjnych bądź komorniczych warto sprawdzić nie tylko co dłużnik ma, ale co miał. Zwłaszcza jeżeli od czasu kiedy wyzbył się swojego majątku nie minęło 5 lat. Istnieje wtedy szansa na to, że pomimo tego, że dłużnik nie ma już niczego, z czego można by było prowadzić skutecznie egzekucję należności, windykacja długu będzie możliwa.

Kiedy możemy skorzystać ze skargi pauliańskiej?

Przepisy kodeksu cywilnego w art. 527-534 opisują instytucję skargi pauliańskiej, która jest efektywnym narzędziem w windykacji należności. Przyjrzyjmy się na początku treści przepisu:

Art. 527. [Przesłanki]

§ 1. Gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy z wierzycieli może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną w stosunku do niego, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć.

§ 2. Czynność prawna dłużnika jest dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli, jeżeli wskutek tej czynności dłużnik stał się niewypłacalny albo stał się niewypłacalny w wyższym stopniu, niż był przed dokonaniem czynności.

Biorąc pod uwagę powyższe przesłanki odpowiedzialności dłużnika na podstawie art. 527 są następujące:
nastąpiła czynność z pokrzywdzeniem wierzycieli
osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową
dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli
osoba trzecia wiedziała, że dłużnik działa ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się o tym dowiedzieć.

Ułatwienia proceduralne w postępowaniu ze skargi pauliańskiej – domniemania

Istnieje szereg domniemań faktycznych ułatwiających przeprowadzenie postępowania ze skargi pauliańskiej. Oto one:

Jeżeli wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli uzyskała korzyść majątkową osoba będąca w bliskim z nim stosunku, domniemywa się, że osoba ta wiedziała, iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.

Jakie to ma znaczenie dla wierzyciela?

Domniemanie powyższe oznacza, że w przypadku gdy dłużnik zbył majątek na rzecz osoby bliskiej nie musimy udowadniać w sądzie, tego że działał on z pokrzywdzeniem wierzycieli. To osoba pozwana chcąc dowieść, że nie wiedziała o sytuacji majątkowej dłużnika, będzie musiała to udowodnić w sądzie aby obalić to domniemanie.

Co oznacza termin „osoba bliska”?

Kodeks cywilny nie precyzuje o jakie osoby chodzi pozostawiając tą kwestię doktrynie i orzecznictwu. Sąd Najwyższy w jednej ze swoich uchwał nadmienił, że chodzi o osoby pozostające w takim stosunku, który uzasadnia przyjęcie, że jedna z nich jest w posiadaniu informacji o aktualnej sytuacji majątkowej drugiej. Doktryna podkreśla, że pojęcie bliskości należy interpretować szeroko i nie ograniczać się tylko do stosunków rodzinnych. Ponadto, przyjmuje się, że formalne więzy rodzinne nie przesądzają, same przez się, że istnieje stosunek bliskości. Sąd Najwyższy w swoim orzeczeniu z 14.5.1949 r. (C-438/49, niepubl.) zawarł wskazówkę, która może okazać się bardzo przydatna przy rozstrzyganiu wątpliwych stanów faktycznych. Mianowicie SN stwierdził, że przepis art. 288 § 3 Kodeksu Zobowiązań (odpowiednik dzisiejszego art. 527 § 3 KC) dotyczy każdej osoby, „która z jakiegokolwiek powodu ma prawo liczyć na szczególne względy dłużnika”.

Praktyka uznała za stosunek bliskości w rozumieniu komentowanego przepisu można uznać: narzeczeństwo, konkubinat, przyjaźń, bliską znajomość, pozostawanie w stałych kontaktach handlowych. Ważnym jest też to, że domniemanie z art. 527 § 3 KC ma zastosowanie, gdy stosunek bliskości istniał w chwili dokonywania czynności prawnej z pokrzywdzeniem wierzycieli.

Jeżeli wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli korzyść majątkową uzyskał przedsiębiorca pozostający z dłużnikiem w stałych stosunkach gospodarczych, domniemywa się, że było mu wiadome, iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. O ile aspekt podmiotowy tego domniemania jest jasny tzn. nie ma wątpliwości kto to jest przedsiębiorca, ponieważ mówi o tym art. 43 ze zn. 1 K.C.: „Przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna, o której mowa w art. 331 § 1, prowadząca we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową. „, o tyle pewnych problemów interpretacyjnych może nastręczać sformułowanie „ pozostawania w stałych stosunkach gospodarczych”. Należy przyjąć, że cechą takich relacji jest pewna powtarzalność i ciągłość zachowań dłużnika i osoby trzeciej będącej przedsiębiorcą oraz nastawienie na uzyskiwanie korzyści handlowych/ekonomicznych z tych relacji.

W tej kwestii stanowisko zajął Sądu Apelacyjnego w Katowicach w wyroku z 18.3.2004 r. (syg. akt ACa 1238/03, OSA 2005, Nr 5, poz. 24.): „O stałości stosunków w rozumieniu (…) art. 682 KC można mówić w sytuacji, gdy strony związane są pewnymi umowami gospodarczymi w dłuższym okresie (np. kooperacji, franchisingu itp.), powodującymi stałą współpracę gospodarczą między stronami. Natomiast incydentalne umowy danego typu, zawierane pomiędzy stronami co jakiś czas, tak jak w tym przypadku, nie mieszczą się w pojęciu „stałych stosunków” w rozumieniu omawianej regulacji prawnej i nie dają podstaw do jej stosowania, gdy nie prowadzą do powstania stałej współpracy gospodarczej”.

Jeżeli wskutek czynności prawnej dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową bezpłatnie, wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną, chociażby osoba ta nie wiedziała i nawet przy zachowaniu należytej staranności nie mogła się dowiedzieć, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Powyższe domniemanie daje pełną ochronę wierzycielowi w przypadku, gdy dłużnik dokonał czynności prawnej z jego pokrzywdzeniem nieodpłatnie np. dokonał darowizny. Obojętne jest wtedy czy osoba trzecia wiedziała o tym, że czynność ta została dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli. Czy wierzyciel może domagać się uznania czynności dłużnika polegającej na uszczupleniu jego majątku za bezskuteczną także wtedy gdy dłużnik dokonał jej przed tym jak powstała wierzytelność?

Przepisy kodeksu cywilnego dotyczące skargi pauliańskiej dają ochronę również przyszłym wierzycielom. Ochronie więc podlega taki stan faktyczny, gdzie dłużnik dokonał czynności z pokrzywdzeniem wierzycieli, a powód (wierzyciel) nie był jeszcze wierzycielem, ale czynności te dokonane były z pokrzywdzeniem przyszłych wierzycieli, czyli takich, których wierzytelności powstały po dokonaniu przez dłużnika czynności, a przed wystąpieniem ze skargą pauliańską.

Art. 530. [Ochrona przyszłych wierzycieli] Przepisy artykułów poprzedzających stosuje się odpowiednio w wypadku, gdy dłużnik działał w zamiarze pokrzywdzenia przyszłych wierzycieli. Jeżeli jednak osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową odpłatnie, wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną tylko wtedy, gdy osoba trzecia o zamiarze dłużnika wiedziała.

Ważną przesłanką z art.530 k.c. jest działanie dłużnika z zamiarem pokrzywdzenia wierzycieli. Konieczne jest aby dłużnikowi można było przypisać winę umyślną, czyli można powiedzieć, że dłużnik uświadamiając sobie możliwość powstania w przyszłości zobowiązań, działał, z zamiarem bezpośrednim, w celu pokrzywdzenia przyszłych wierzycieli. Nie jest przy tym konieczne, by w chwili dokonywania czynności dłużnik znał przyszłych wierzycieli lub wiedział, kiedy i jakie wierzytelności powstaną.

Przeważnie dłużnicy pozbywają się majątku, dokonując czynności odpłatnych – sprzedaży, choć głównie fikcyjnych. Zabezpieczają się przy tym różnymi rachunkami, oświadczeniami, nawet aktami notarialnymi. I pewnie raz się uda, ale dziesięć razy taka ucieczka przed spłatą długu nie uda się. Bywa jednak i tak, że dłużnicy dokonują czynności nieodpłatnych, których najlepszym przykładem jest darowizna. Obdarowany nie zawsze wie, że to nie był akt dobroci, lecz akt rozpaczy

Należy pamiętać jednak, że dla skuteczności skargi konieczne jest, aby wierzytelność powstała najpóźniej w chwili wniesienia skargi albo przynajmniej istniała w chwili wyrokowania (orz. SA w Gdańsku z 30.3.1995 r., ACr 73/95, Wok. 1995, Nr 12).

Powrót