Baza wiedzy

Zastrzeżenie własności rzeczy sprzedanej

Zasadą jest, że z chwilą zawarcia umowy, np. sprzedaży czy dostawy, kupujący staje się właścicielem rzeczy ruchomej nawet wtedy, gdy nie uiścił całej należności. W umowie można jednak zastrzec, że własność sprzedawanej rzeczy przejdzie na kupującego dopiero po zapłacie całości ceny. Jest to tzw. zastrzeżenie własności rzeczy sprzedanej. Takie zabezpieczenie jest stosowane w przypadku sprzedaży z odroczonym terminem płatności, sprzedaży na raty oraz w każdym innym przypadku, gdy cena ma zostać zapłacona po wydaniu rzeczy. Można je stosować jedynie w przypadku rzeczy ruchomych. Nie można zastrzec własności rzeczy sprzedanej w stosunku do nieruchomości (art. 589 k.c.).

Jeżeli kupujący nie ureguluje zapłaty za rzecz w terminie, automatycznie traci prawo do jej posiadania i używania. Sprzedający może wtedy żądać zapłaty ceny lub zwrotu rzeczy. Tak samo jest w przypadku upadłości kupującego - sprzedający może żądać wyłączenia rzeczy z masy upadłości oraz jej wydania. Odbierając rzecz, sprzedający może żądać odpowiedniego wynagrodzenia za zużycie lub uszkodzenie rzeczy (art. 591 k.c.). Zastrzeżenie własności rzeczy sprzedanej najlepiej zamieścić w umowie, ale można to zrobić również na fakturze.

Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego dokonanie przez sprzedającego wyboru zwrotu rzeczy albo zapłaty za nią wyklucza późniejszą zmianę roszczenia. Jeżeli więc sprzedający zdecyduje się dochodzić wydania rzeczy, nie może później żądać zapłaty ceny, nawet jeżeli rzeczy nie udało się fizycznie odzyskać. Z żądania wydania rzeczy najlepiej korzystać, gdy przeciwko kupującemu toczy się postępowanie egzekucyjne wszczęte przez innych wierzycieli lub postępowanie upadłościowe, ponieważ w takich przypadkach żądanie zapłaty ceny jest nierealne.

DOKONANIE ZASTRZEŻENIA

Aby zastrzeżenie własności sprzedanej rzeczy ruchomej było skuteczne wobec kupującego, musi być stwierdzone pismem. Nie będzie to jednak skuteczne, gdy nabytą rzecz obejmą roszczenia innych wierzycieli kupującego. Można się przed tym zabezpieczyć przez uzyskanie na dokumencie zawierającym zastrzeżenie tzw. daty pewnej (art. 590 § 1 k.c.), którą można uzyskać na kilka sposobów.

NOTARIALNE POŚWIADCZENIE DATY

Jest to najczęściej stosowany sposób uzyskania daty pewnej i można go dokonać nawet bez zgody kontrahenta. Notariusz składa pieczęć na dokumencie umowy i poświadcza na nim datę (dzień, miesiąc i rok), a na żądanie sprzedającego - również godzinę okazania umowy, i wymienia przy tym imię, nazwisko i miejsce zamieszkania osoby, która umowę okazała.

WZMIANKA URZĘDOWA

Datę pewną można uzyskać, gdy na dokumencie umowy umieszczona została przez organ państwowy, samorządowy lub przez notariusza jakakolwiek wzmianka, np. data pobrania opłaty skarbowej, data stempla pocztowego, pieczęć oznaczająca datę zarejestrowania pisma. Wówczas umowa będzie z datą pewną od daty umieszczenia tej wzmianki. Akceptuje się również, że datę pewną mają dokumenty celne oraz umowa, od której uiszczono podatek od czynności cywilnoprawnych, a umowa została wskazana w deklaracji podatkowej złożonej w urzędzie celnym. I wreszcie datę pewną uzyskuje się w sytuacji, gdy w jakimkolwiek dokumencie urzędowym istnieje wzmianka o zawarciu danej umowy. Wtedy datą pewną będzie data sporządzenia dokumentu urzędowego.

ZASTRZEŻENIE NA FAKTURZE

Zastrzeżenie własności rzeczy sprzedanej może nastąpić w fakturze VAT. Wymagane jest jednak, aby na takiej fakturze widniały podpisy obu stron transakcji, ponieważ dopiero wtedy będzie ona miała walor umowy pisemnej. Datę pewną na fakturze uzyskuje się w jeden z opisanych wyżej sposobów.

W TRAKCIE EGZEKUCJI LUB UPADŁOŚI

Jeżeli przeciw posiadaczowi rzeczy toczy się postępowanie egzekucyjne, to w celu odzyskania rzeczy należy skorzystać z powództwa o zwolnienie rzeczy spod egzekucji. W przypadku postępowania upadłościowego trzeba złożyć do sędziego komisarza wniosek o wyłączenie rzeczy z masy upadłości. W przypadku oddalenia wniosku sprzedający może złożyć powództwo o wyłączenie rzeczy z masy upadłości do sądu upadłościowego.

WAŻNE Przy zastrzeganiu własności rzeczy warto dokładnie oznaczyć, jakie rzeczy są objęte zastrzeżeniem, ponieważ składając wniosek lub wytaczając powództwo o wyłączenie, trzeba dokładnie wskazać, o jakie rzeczy chodzi.

SANKCJE

Jeżeli kontrahent zalegający z zapłatą twierdzi, że rzecz, co do której dokonano zastrzeżenia, własności rzeczy sprzedanej już nie posiada, ponieważ ją sprzedał, a sprzedający o tym nie wiedział, to może on pociągnąć kontrahenta do odpowiedzialności karnej. Taka sprzedaż byłaby przywłaszczeniem rzeczy ruchomej w rozumieniu art. 284 § 1 kodeksu karnego, za co grozi kara pozbawienia wolności do trzech lat. Jeżeli przestępstwo wynikało z chęci uzyskania korzyści majątkowej, sąd może dodatkowo nałożyć na nieuczciwego kontrahenta karę grzywny. Zgodnie z art. 6 pkt 2 ustawy o podatku od towarów i usług taka sprzedaż (jako czynność, która nie może być przedmiotem prawnie skutecznej umowy) nie jest objęta tym podatkiem. Kontrahent nie ma więc prawa do pomniejszenia VAT o podatek naliczony wynikający z takiej transakcji. Jeżeli sprzedający podejrzewa, że kupujący odliczył VAT, może poinformować o tym urząd skarbowy.

WADY ZASTRZEŻENIA

Jeżeli kupujący, mimo że za rzecz nie zapłacił i nie stał się jej właścicielem, sprzedał rzecz osobie trzeciej, która dokonała zakupu w dobrej wierze (bez wiedzy o istniejącym zabezpieczeniu i możliwości dowiedzenia się o nim przy zachowaniu należytej staranności), to ta osoba nabywa własność rzeczy. Wtedy sprzedającemu przysługuje jedynie roszczenie o odszkodowanie od tego, komu rzecz sprzedał, nie przysługuje mu natomiast roszczenie wobec osoby trzeciej.

Powrót